ผลข้างเคียงจากรังสี มีอะไรบ้าง?

ผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนจากรังสีรักษา อาจเกิดขึ้นได้ในระหว่างการรักษา เรียกว่า ผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนระยะเฉียบพลัน และผลข้างเคียง/แทรกซ้อน หลังครบการรักษาไปแล้ว เรียกว่าผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะยาว หรือ ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะเรื้อรัง

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระหว่างการรักษา คือ  อาการทั่วๆไป  เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ และอาการเฉพาะที่ตรงอวัยวะที่ได้รังสี เป็นอาการจากการอักเสบของอวัยวะส่วนนั้น  เช่น ถ้าฉายที่ช่องปาก เยื่อบุช่องปากจะอักเสบ เกิดอาการเจ็บในช่องปาก หรือ ฉายที่ปอด จะเกิดการอักเสบของปอดส่วนนั้น เกิดอาการไอ เป็นต้น

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน ระยะยาว คือ การอักเสบเรื้อรังของอวัยวะ/เนื้อเยื่อที่ได้รังสี เช่น ฉายที่ช่องปาก จะเกิดปากแห้ง  หรือ  ฉายที่ปอด อาจเกิดการไอเรื้อรัง เป็นต้น


ทำไมถึงเกิดผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อน?

เซลล์ของโรคมะเร็ง/ก้อนมะเร็ง จะเกิดปะปนไปกับเซลล์ปรกติ/เนื้อเยื่อปรกติ แยกกันไม่ได้ชัดเจน ดังนั้น รังสีที่ใช้รักษาโรคมะเร็งบางส่วนจะโดนเซลล์/เนื้อเยื่อปรกติ และอวัยวะที่อยู่ติดก้อนมะเร็งไปด้วย ทำให้เกิดเป็นการอักเสบของเซลล์/เนื้อเยื่อปรกติของอวัยวะนั้นๆ  เกิดเป็นอาการหรือเรียกว่า ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน


ป้องกันไม่ให้เกิดผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนได้ไหม?

โดยทั่วไป ไม่สามารถป้องกันผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนไม่ให้เกิดได้เต็มร้อย  แต่แพทย์จะพยายามใช้เทคนิคทางการรักษา และปริมาณรังสีให้เหมาะสมเพื่อให้คุมโรคมะเร็งได้ โดยให้เกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนชนิดรุนแรงน้อยที่สุด และไม่ให้มีผลกระทบต่อการควบคุมโรคมะเร็ง  เพราะการรักษาโรคมะเร็งบางชนิด ต้องใช้ปริมาณรังสี/แสงสูง หรือต้องฉายรังสีครอบคลุมเนื้อที่กว้าง


ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนชนิดรุนแรง คืออะไร?

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรง คือ ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนต่อเนื้อเยื่อ/อวัยวะสำคัญที่ได้รับรังสี/แสง  เพราะอยู่ติด/หรือปะปนกับเซลล์มะเร็งจนแยกจากกันไม่ได้  เช่น สมอง หรือ เส้นประสาทตา เมื่อมีการรักษาโรคมะเร็งในส่วนสมอง หรือ ศีรษะ/ลำคอ  หรือ ลำไส้ใหญ่ (ตรงตำแหน่งที่เกิดโรคมะเร็ง) เมื่อรักษาโรคมะเร็งปากมดลูก หรือ โรคมะเร็งต่อมลูกหมาก  เป็นต้น และเป็นผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่เมื่อเกิดขึ้นแล้วรักษาไม่หาย การรักษาเป็นเพียงการประคับประคองตามอาการเท่านั้น  ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรงนี้ มีโอกาสเกิดได้ ประมาณ ร้อยละ 5-10


ใครมีโอกาสเกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรงบ้าง?

ผู้ป่วยที่มีโอกาสเกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรง คือ ผู้ป่วยโรคมะเร็งชนิดที่ต้องรักษาด้วยปริมาณรังสีสูงมาก  และเป็นโรคมะเร็งของอวัยวะที่อยู่ติดกับอวัยวะสำคัญ เช่น โรคมะเร็งในส่วนศีรษะ ลำคอ โพรงหลังจมูก โพรงจมูก
ในผู้ป่วยที่เป็นโรค อื่นร่วมกับการเป็นโรคมะเร็ง  และเป็นโรคที่ทำให้มีการอักเสบของเนื้อเยื่อ หรือ การผิดปรกติของเส้นเลือด เช่น ผู้ป่วยสูงอายุ (อายุ 50 ปีขึ้นไป)  ผู้ป่วยโรคเบาหวาน โรคไขมันในเลือด โรคความดัน และ โรคภูมิแพ้บางชนิด ผู้ป่วยที่ระหว่างได้รังสีรักษา หรือภายหลังได้รังสีรักษาครบแล้วเกิดการติดเชื้อ เช่น จาก แบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา และอื่นๆ ในเนื้อเยื่อ/อวัยวะที่เคยได้รังสี ผู้ป่วยที่มีการรักษามะเร็งหลายวิธีร่วมกัน เช่น ทั้งผ่าตัด ยาเคมี และรังสีรักษา
นอกจากนั้น อีกปัจจัยที่สำคัญที่สุด คือ ผู้ป่วยบางรายมีพันธุกรรมชนิดไวต่อรังสีมากเป็นพิเศษต่างจากคนอื่นๆ  ซึ่งผู้ป่วยกลุ่มนี้ ในปัจจุบัน ยังไม่พบวิธีการตรวจ เพื่อให้แพทย์ทราบก่อนให้การรักษา


ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน รักษาอย่างไร?

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนจากรังสี  มีวิธีรักษา คือ การรักษาประคับประคองตามอาการ ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ เช่น อาการไอเรื้อรัง  แพทย์จะแนะนำ  ดื่มน้ำให้พอเพียง ใช้ยาบรรเทาอาการไอ หรือ ยาขยายหลอดลม หรือ ยาลดการอักเสบ เป็นครั้งคราวตามอาการ เป็นต้น  อย่างไรก็ตาม มีผลข้างเคียง/แทรกซ้อนบางอย่างที่ป้องกันได้ ซึ่ง ผู้ป่วยควรปฏิบัติตามแพทย์/พยาบาลแนะนำอย่างเคร่งครัด เช่น การป้องกันข้อไหล่ติดในการรักษาโรคมะเร็งเต้านม หรือ การป้องกันช่องปากตีบ/แคบในการรักษาโรคมะเร็งส่วนศีรษะ/ลำคอ


ผลข้างเคียง เกิดแล้วรักษาหายไหม?

ในคนไข้ที่มีสุขภาพร่างกายแข็งแรง ถ้าเป็นผลข้างเคียง/แทรกซ้อนเกิดในระหว่างการได้รังสีรักษา(ผลข้างเคียง/ แทรกซ้อนระยะเฉียบพลัน)  มักรักษาได้หาย โดยใช้ระยะเวลารักษาประมาณ 2-3 สัปดาห์ ถึง 2-3 เดือน  แต่ถ้าเป็นผลข้างเคียงเกิดในระยะยาวภายหลังครบรังสีรักษาแล้ว มักรักษาไม่หาย หรือ เป็นๆหายๆ

ผลข้างเคียงจากรังสี มีอะไรบ้าง?

ผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนจากรังสีรักษา อาจเกิดขึ้นได้ในระหว่างการรักษา เรียกว่า ผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนระยะเฉียบพลัน และผลข้างเคียง/แทรกซ้อน หลังครบการรักษาไปแล้ว เรียกว่าผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะยาว หรือ ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะเรื้อรัง

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระหว่างการรักษา คือ  อาการทั่วๆไป  เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ และอาการเฉพาะที่ตรงอวัยวะที่ได้รังสี เป็นอาการจากการอักเสบของอวัยวะส่วนนั้น  เช่น ถ้าฉายที่ช่องปาก เยื่อบุช่องปากจะอักเสบ เกิดอาการเจ็บในช่องปาก หรือ ฉายที่ปอด จะเกิดการอักเสบของปอดส่วนนั้น เกิดอาการไอ เป็นต้น

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน ระยะยาว คือ การอักเสบเรื้อรังของอวัยวะ/เนื้อเยื่อที่ได้รังสี เช่น ฉายที่ช่องปาก จะเกิดปากแห้ง  หรือ  ฉายที่ปอด อาจเกิดการไอเรื้อรัง เป็นต้น


ทำไมถึงเกิดผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อน?

เซลล์ของโรคมะเร็ง/ก้อนมะเร็ง จะเกิดปะปนไปกับเซลล์ปรกติ/เนื้อเยื่อปรกติ แยกกันไม่ได้ชัดเจน ดังนั้น รังสีที่ใช้รักษาโรคมะเร็งบางส่วนจะโดนเซลล์/เนื้อเยื่อปรกติ และอวัยวะที่อยู่ติดก้อนมะเร็งไปด้วย ทำให้เกิดเป็นการอักเสบของเซลล์/เนื้อเยื่อปรกติของอวัยวะนั้นๆ  เกิดเป็นอาการหรือเรียกว่า ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน


ป้องกันไม่ให้เกิดผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนได้ไหม?

โดยทั่วไป ไม่สามารถป้องกันผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนไม่ให้เกิดได้เต็มร้อย  แต่แพทย์จะพยายามใช้เทคนิคทางการรักษา และปริมาณรังสีให้เหมาะสมเพื่อให้คุมโรคมะเร็งได้ โดยให้เกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนชนิดรุนแรงน้อยที่สุด และไม่ให้มีผลกระทบต่อการควบคุมโรคมะเร็ง  เพราะการรักษาโรคมะเร็งบางชนิด ต้องใช้ปริมาณรังสี/แสงสูง หรือต้องฉายรังสีครอบคลุมเนื้อที่กว้าง


ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนชนิดรุนแรง คืออะไร?

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรง คือ ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนต่อเนื้อเยื่อ/อวัยวะสำคัญที่ได้รับรังสี/แสง  เพราะอยู่ติด/หรือปะปนกับเซลล์มะเร็งจนแยกจากกันไม่ได้  เช่น สมอง หรือ เส้นประสาทตา เมื่อมีการรักษาโรคมะเร็งในส่วนสมอง หรือ ศีรษะ/ลำคอ  หรือ ลำไส้ใหญ่ (ตรงตำแหน่งที่เกิดโรคมะเร็ง) เมื่อรักษาโรคมะเร็งปากมดลูก หรือ โรคมะเร็งต่อมลูกหมาก  เป็นต้น และเป็นผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่เมื่อเกิดขึ้นแล้วรักษาไม่หาย การรักษาเป็นเพียงการประคับประคองตามอาการเท่านั้น  ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรงนี้ มีโอกาสเกิดได้ ประมาณ ร้อยละ 5-10


ใครมีโอกาสเกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรงบ้าง?

ผู้ป่วยที่มีโอกาสเกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรง คือ ผู้ป่วยโรคมะเร็งชนิดที่ต้องรักษาด้วยปริมาณรังสีสูงมาก  และเป็นโรคมะเร็งของอวัยวะที่อยู่ติดกับอวัยวะสำคัญ เช่น โรคมะเร็งในส่วนศีรษะ ลำคอ โพรงหลังจมูก โพรงจมูก 
ในผู้ป่วยที่เป็นโรค อื่นร่วมกับการเป็นโรคมะเร็ง  และเป็นโรคที่ทำให้มีการอักเสบของเนื้อเยื่อ หรือ การผิดปรกติของเส้นเลือด เช่น ผู้ป่วยสูงอายุ (อายุ 50 ปีขึ้นไป)  ผู้ป่วยโรคเบาหวาน โรคไขมันในเลือด โรคความดัน และ โรคภูมิแพ้บางชนิด ผู้ป่วยที่ระหว่างได้รังสีรักษา หรือภายหลังได้รังสีรักษาครบแล้วเกิดการติดเชื้อ เช่น จาก แบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา และอื่นๆ ในเนื้อเยื่อ/อวัยวะที่เคยได้รังสี ผู้ป่วยที่มีการรักษามะเร็งหลายวิธีร่วมกัน เช่น ทั้งผ่าตัด ยาเคมี และรังสีรักษา
นอกจากนั้น อีกปัจจัยที่สำคัญที่สุด คือ ผู้ป่วยบางรายมีพันธุกรรมชนิดไวต่อรังสีมากเป็นพิเศษต่างจากคนอื่นๆ  ซึ่งผู้ป่วยกลุ่มนี้ ในปัจจุบัน ยังไม่พบวิธีการตรวจ เพื่อให้แพทย์ทราบก่อนให้การรักษา


ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน รักษาอย่างไร?

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนจากรังสี  มีวิธีรักษา คือ การรักษาประคับประคองตามอาการ ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ เช่น อาการไอเรื้อรัง  แพทย์จะแนะนำ  ดื่มน้ำให้พอเพียง ใช้ยาบรรเทาอาการไอ หรือ ยาขยายหลอดลม หรือ ยาลดการอักเสบ เป็นครั้งคราวตามอาการ เป็นต้น  อย่างไรก็ตาม มีผลข้างเคียง/แทรกซ้อนบางอย่างที่ป้องกันได้ ซึ่ง ผู้ป่วยควรปฏิบัติตามแพทย์/พยาบาลแนะนำอย่างเคร่งครัด เช่น การป้องกันข้อไหล่ติดในการรักษาโรคมะเร็งเต้านม หรือ การป้องกันช่องปากตีบ/แคบในการรักษาโรคมะเร็งส่วนศีรษะ/ลำคอ


ผลข้างเคียง เกิดแล้วรักษาหายไหม?

ในคนไข้ที่มีสุขภาพร่างกายแข็งแรง ถ้าเป็นผลข้างเคียง/แทรกซ้อนเกิดในระหว่างการได้รังสีรักษา(ผลข้างเคียง/ แทรกซ้อนระยะเฉียบพลัน)  มักรักษาได้หาย โดยใช้ระยะเวลารักษาประมาณ 2-3 สัปดาห์ ถึง 2-3 เดือน  แต่ถ้าเป็นผลข้างเคียงเกิดในระยะยาวภายหลังครบรังสีรักษาแล้ว มักรักษาไม่หาย หรือ เป็นๆหายๆ